Yolculuğa Başlarken
Aynaroz’a doğru denizden yaklaşırken ilk değişen şey manzara değil zamandı. Kıyı, gündelik hayatın aceleci ölçüsünden yavaş yavaş ayrılıyor; ormanla denizin arasına yerleşmiş manastırlar birer yapıdan çok, başka bir ritmin işaretleri gibi görünüyordu. Cep telefonunun gösterdiği saat hâlâ bizimleydi, arasıra mesajlar geliyordu fakat artık bu manyetik makinenin hakimiyeti zayıflamaya başlamıştı. Yolculuğun daha başında Kutsal Dağ’ın dünyadaki alışkanlıklarımızın bizim üzerimizde kurduğu baskıyı gevşettiğini hissettim. Evet artık yeni bir zaman algısına tabiydik.
11 Eylül’de Vatopedi’ye, 12 Eylül’de Ksenofontos’a, 13 Eylül’de Simonopetra’ya vardık. Bu üç günün her biri farklı bir kapı açtı. Vatopedi’de zamanın, Ksenofontos’ta yüzün ve bedenin, Simonopetra’da ise taşın ve hafızanın anlamı değişti. İlkinde saatlerin Tanrı’ya doğru çevrilebileceğini, ikincisinde aynaların olmadığı bir yerde insanın yüzünün kardeşinin yüzü olduğunu , üçüncüsünde de bir manastırın ancak duvarlarıyla değil, onu her yıkımdan sonra yeniden kuran sadakatle ayakta kaldığını gördüm.
Aynaroz’u yalnız mimarî bir miras veya sıra dışı bir coğrafya olarak anlatmak eksik kalır. Bu ne bir turistik gezi ne de dinsel gayretle yapılan sıradan bir gezidir. Burada görünen her şey görünmeyene bağlanır. Çan yalnız vakti bildirmez; duaya çağırır. Sofra yalnız karnı doyurmaz; iştahı terbiye eder. Kemiklik yalnız ölümü hatırlatmaz; diriliş inancını sınar. Kütüphane yalnız kitap saklamaz; ibadette yaşanmış zamanı muhafaza eder. Bir mağara ise yalnız taşın içindeki oyuk değildir; bazen bütün bir kardeşliğin doğduğu rahimdir.
Üç manastırın adandığı yortular yolculuğun görünmeyen haritasını da çiziyordu. Vatopedi Theotokos’a Müjde’ye, Ksenofontos Muzaffer Aziz Georgios’a, Simonopetra Mesih’in Doğuşu’na adanmıştı. Müjde, Tanrı’nın insan zamanına girişini; Aziz Georgios, ölüm tehdidi karşısında sadakati; Doğuş ise sonsuz olanın mağaranın darlığına sığmasını anlatıyordu. Sonradan fark ettim ki ziyaret boyunca karşılaştığım saat, kemik ve kaya imgeleri bu üç yortunun çevresinde kendiliğinden birleşmişti. Bu yazı bu nedenle bir gezi yazısı olmaktan çok bir hac günlüğüdür. Tarihî bilgileri kişisel hatıradan ayırmaya, manastır geleneğinde anlatılan mucizeleri tarih belgesi gibi değil inanan topluluğun hafızası olarak aktarmaya çalıştım. Çünkü Kutsal Dağ’da hakikat yalnız arşivlerde değil, dua eden bedenlerde, tekrar edilen ilahilerde, bir keşişin tebessümünde ve yüzyıllardır öpülen bir kutsal emanette de taşınır.
Vatopedi Zamanın İçine Giren Müjde
Zaman dolunca Tanrı Oğlunu gönderdi
Galatyalılar 4 4
Müjdeye Adanmış Taş
Vatopedi’ye girdiğimde ilk izlenimim büyüklükten ziyade katmanlılıktı. Taş duvarların, avluların, kulelerin ve şapellerin her biri başka bir yüzyılın sesini taşıyordu. Yaklaşık 972 ile 985 yılları arasında ortaya çıkan ve Aynaroz hiyerarşisinde önemi olan manastır, yalnız tarihî kıdemiyle değil, yüzyıllar boyunca biriktirdiği ibadet hafızasıyla da ağırdı. Merkez kilise Theotokos’a Müjde’ye adanmıştı; çevresindeki çok sayıdaki şapel ise bu büyük yapıyı tek bir mekân olmaktan çıkarıp günün ve yılın farklı vakitlerine yayılan bir dua ağına dönüştürüyordu.
Avludaki saat kulesine baktığımda gözüm, saatin yanındaki metal figüre takıldı. Uzaktan bakıldığında yeniçeri kıyafetini andıran giysisiyle sanki zamanın nöbetini tutan bir asker görülüyordu. Fakat burada gözlemi tarihî bilgiyle karıştırmamak gerekir. Manastırın tanıtımında figür belirli bir yeniçeri veya tarihî şahıs olarak açıklanmaz; eski kaynaklarda metal bir Arap figürü biçiminde anılan, küçük bir çanı mekanik olarak vuran, 17.YY civarından kalma bir saat otomatıdır bu. Bu ölüm hatırlatıcısı asker ölümün her saat daha da yaklaştığını bildrmek için oradaydı.Bizimle ilgilenen ve manastırı en ince ayrıntısına kadar bizlere gezdiren ve tanıtan Avustralyalı keşişimize sorduğumda o da bunu teyit etti. Bu yüzden o figürün hala orada olduğunu ve kaldırılmadığını söyledi. Ancak bugün için bu otomat çalışmıyor ancak belindeki kılıç ölümü hatırlatmak için yeterlidir.
Güneş Saatinin Sessizliği
Mekanik saatin yanında güneş saati başka bir ders veriyordu. Biri dişliler, çekiç ve metal sesiyle konuşurken diğeri yalnız gölgeyle işliyordu. Gölgenin boyu değişiyor, taşın üzerindeki çizgiler ışığa göre anlam kazanıyordu. İnsan yapısı ölçü, yaratılışın büyük ritmine bağlanmadan bir şey söyleyemiyordu. “Güneş, zamanı yalnız ölçmüyor; itaati ve düzeni de öğretiyordu.”
Bu düzen bana Tanrı’nın zamanıyla insanın zamanı arasındaki farkın iki ayrı saat dilimi olmadığını düşündürdü. Fark, vaktin kime ait olduğunda saklıydı. Aynı altmış dakika şehirde endişeye, burada tövbeye dönüşebilirdi. Aynı gece dışarıda eğlencenin uzantısı, içeride uyanıklığın mekânı olabilirdi. Şunu düşündüm: Teknoloji bize çok zaman kazandıryor. Hazırlaması günlerce sürecek bir işi bilgisayarda 2 günde tamamlayıp derhal çıkış almak mümkün. Mektup yazmak gerekmez 30 saniye içinde dünyanın öbür ucuna mesaj atabiliriz..Uçak seyahatlerini saymıyorum bile..Peki arttırdığımız bu zamanı nasıl kullanıyoruz? Mesele zamanın azlığı veya çokluğu değil onu ne uğruna harcadığımızdır. Manastır saati zamanı çoğaltmıyor; ona yön veriyordu.
Sofrada Ölçü ve Şükür
Bu yön duygusunu en somut biçimde yemekhanede hissettim. Dua ve kutsamanın ardından herkes yerini aldı; yemek başladı ve sessizlik neredeyse yemeğin kendisi kadar belirginleşti. Bir okuyucunun sesi mekânı doldururken kaşıkların ve tabakların sesi geri planda kaldı. Burada öğün, sohbeti uzatmak veya damak zevkini çoğaltmak için kurulmuş bir sahne değildi. Vücut ihtiyacı kadarını alıyor, zihin ise okunan sözle besleniyordu.
Yemek beklediğimden kısa sürdü. İşaret geldiğinde herkes aynı anda kalktı. Önündekini ağırdan alan, gündelik dünyadaki gibi tabağıyla baş başa kalamazdı; sofranın ortak ritmine uyması gerekirdi. Bu küçük ayrıntı, modern tüketim kültürüyle manastır hayatı arasındaki farkı bütün açıklığıyla gösteriyordu. Dışarıda yemek giderek daha çok görüntü, seçim ve eğlenceyle çevrelenirken burada nimet, dikkati kendi üzerinde toplamadan kabul ediliyordu. Sofra haz düşmanlığı değil, şükrün biçimiydi.Burada iştahın sınırlandırılması, bedenin piyasanın ve hevesin nesnesi olmaktan çıkarılıp yeniden kişiliğin hizmetine verilmesidir. Sofradaki ölçü bana, özgürlüğün her istediğini seçebilmekten önce, isteğin efendisi olabilmek fikrini uygulamalı olarak gösterdi.
Kutsal Emanetler ve Benzeşen Yüzler
Vatopedi’nin önemi yalnız görkemli yapısında değildir. Manastır geleneğinde Panagia’nın Kutsal Kuşağı’nın bir bölümü, Gerçek Haç’tan bir parça, Mesih’in çilesiyle ilişkilendirilen kamış, Aziz Gregorios Theologos ile Aziz Yuhanna Hrisostomos’un kutsal başları ve çok sayıda azize ait emanet muhafaza edilir. Vatopedi’de emanetlerin önünde edilen dua, biraz sonra Ksenofontos kemikliğinde karşılaşacağım sorunun ilk cevabını veriyordu: beden fanidir, fakat önemsiz değildir; toprak olur, fakat Tanrı’nın hatırasından silinmez. Kutsal emanetlerin önünde dua edip onları öperken resim çekemediğim için üzülmüştüm. Bu yüzden Vatopedi Manastırı’nın Müzesin’ de kutsal emanetlerin gösteridiği bir güne ait 1928 tarihli bir keşiş topluluğu fotoğrafının önünde uzun süre kaldım. Fotoğraftaki yüzlerin bir kısmını az önce avluda gördüğüm keşişlere benzetmek mümkündü
Bu benzeşme Kutsal Dağ’daki kişiliğin kaybı değil, yönün ortaklaşmasıydı. Şehirde yüzümüzü başkalarından ayırmak için saçımızı, giysimizi ve görüntümüzü sürekli yeniden kurarız. Burada ise farklı milletlerden ve mizaçlardan insanlar aynı yöne bakarken dış biçimleri de yavaşça birbirine yaklaşır. Yüz hâlâ tektir, fakat artık kendisini ilan etmek zorunda değildir. Vatopedi’den ayrılırken manastırın bana bıraktığı soru şuydu: İnsan aynadaki yüzüne daha çok baktıkça kendisini gerçekten daha mı iyi tanır, yoksa bazen bakmayı bıraktığında mı yüzünün ardındaki kişiye yaklaşır?
Ksenofontos Aynada Görünmeyen Yüzler ve Kemiklerin Aynası
İnsan dış görünüşe bakar Rab ise yüreğe bakar
Birinci Samuel 16 7
Aziz Georgiosun Gölgesinde
Ksenofontos Manastırı, Muzaffer Aziz Georgios’a adanmıştır. Manastırın eski ve yeni merkez kiliselerinin ikisi de onun adını taşır. Eski ana kilise geç Bizans öncesi hafızayı muhafaza ederken 1817’den itibaren inşa edilen yeni ana kilise, Aynaroz’un en geniş kiliselerinden biri olarak yükselir. Aynı avluda iki merkez kilisenin bulunması, geçmişi terk etmeden büyümenin mimarî ifadesi gibidir. Küçük ve eski olan susmaz; büyük ve yeni olan da onu hükümsüz kılmaz. Kilise ve hazine geleneğinde Gerçek Haç’tan bir parça, Aziz Georgios ile Aziz Dimitrios’a ait emanetler, Aziz Trifon’un kutsal başı, Aziz Marina’nın sağ eli ve başka azizlere ait emanetler muhafaza edilir. Hodegetria ve Keharitomeni Meryem ikonları özellikle hürmet görür; Hodegetria ikonunun Vatopedi’den Ksenofontos’a geldiğine dair manastır geleneği iki manastır arasında görünmez bir bağ kurar. Bu bağ, bir gün önce Vatopedi’de kafamda başlayan beden, yüz ve kutsal emanet düşüncesini burada derinleştirecekti .
Aynasız Hayat
Modern dünyada yüz/vücut, neredeyse kesintisiz bir projeye dönüşmüştür. Aynalar, telefon kameraları, filtreler, kozmetik müdahaleler ve ölçümler insana sürekli nasıl göründüğünü sorar. Beden sağlıklı biçimde korunacak bir armağan olmaktan çıkıp sergilenecek ve karşılaştırılacak bir vitrine dönüşebilir. İnsan kendi yüzünü tanır, fakat yüzünün kime dönük olduğunu unutabilir. Manastır hayatında ayna eskiden hiç bulunmazmış. Sonraki zamanda son derece sınırlı bir şekilde kullanımı var ancak gündelik dikkatin merkezi olmaktan uzaktır. Keşişin hedefi bakımsızlık değildir tabi ki; ancak kendi görüntüsünün çevresinde dönmekten kurtulmaya çalışır. Ortodoks geleneğinde kişi, kapalı bir birey değil, Tanrı’ya ve komşuya doğru açılan benzersiz bir varlıktır. Yüzün hakikati camın yüzeyinde değil, karşılaşmada belirir.
Kemikliğin Neşeli Bekçisi
Ksenofontos’ta Psidya Metropoliti merhum Eziekel’in mezarı başında duamızı gerçekleştirdikten sonra kemiklerin ve kafataslarının muhafaza edildiği bölüme girdiğimizde taş duvarların serinliği, loş ışık ve rafların düzeni bizi hemen başka bir sessizliğe doğru çekti. Aynaroz manastırlarında vefat eden keşişler önce toprağa verilir; yıllar sonra kemikleri çıkarılarak temizlenir ve kemiklikte muhafaza edilir. Kafatasları çoğu zaman raflara, uzun kemikler ayrı bölmelere yerleştirilir. Bu düzen ürpertmek için kurulmuş bir sergi değil, kardeşliğin ölen üyelerini unutmama biçimidir.
Böylesi karanlık ve kasvetli bir yerden sorumlu kişinin mutlaka suskun, ağır ve içine kapanık biri olacağını düşünebilirdim. Oysa burada karşılaştığımız keşiş Spyridon, ziyaret ettiğimiz manastırlardaki en neşeli ve konuşkan ruhbanlardan biriydi. Sesi mekânın ağırlığını inkâr etmiyor, fakat onun tarafından ezilmiyordu da. Raflardaki kafataslarının önünde gülümseyen neşeyle birşeyler anlatan bir keşiş, ilk bakışta çelişki gibi görünse de aslında Hristiyan ölüm anlayışını çok yalın biçimde açıklıyordu.
Ölümü hatırlamak ile ölüme kapılmak aynı şey değildir. Aziz Yuhanna Klimakos ölümün hatırlanmasını tövbenin ve uyanıklığın yardımcısı olarak ele alır. Bu hatırlama karamsarlık üretmek için değil, sahte önemleri küçültmek içindir. Sonu hatırlayan kişi her tartışmayı büyütmez, her hakareti taşımaz, her eşyayı sonsuza dek kendisinin sanmaz. Spyridon’un neşesi de belki buradan geliyordu.
Barlaamın Bastonu
Peder Spyridon’un anlattığı Barlaam hikâyesi bu düşünceyi mizahın içinden tamamladı. Barlaam çok genç yaşta manastıra girmiş, bütün ömrünü orada geçirmiş yaşlı bir keşişti. O dönemde manastırda ayna yoktu. Gençliğinden beri kendi yüzünü dikkatle görmemiş, yıllar boyunca saçının ağarmasını ve çizgilerinin derinleşmesini bir görüntü projesi olarak takip etmemişti. Yüzü değişirken hayatının yönü değişmemişti.
Bir gün Fransız bir belgesel ekibi manastıra geldi. Çekimler tamamlandıktan sonra hazırlanan film keşişlere gösterildi. Yaşlı Barlaam perdede manastırın avlusunu, kardeşlerini ve gündelik hayatı seyrederken birden tanıdığı bir nesne gördü: yıllardır elinden düşürmediği bastonu. Bastonu taşıyan yaşlı keşişin ise kendisi olduğunu anlayamadı. Heyecanla ayağa kalkıp itiraz etti:
Bu keşiş benim bastonumu çalmış!!
Hikâyenin gülünçlüğü yüzeyseldir, masumiyeti ise derindir. Barlaam bastonunu tanıyor, çünkü onu her gün kullanıyordu; yüzünü tanımıyordu, çünkü onu her gün seyretmiyordu. Dünya bunun tersini öğretir. Yüzümüze sürekli bakar, fakat bize dayanak olan şeyleri kolayca unuturuz. Barlaam’ın yanılgısı komikti, ama bizim yanılgımız daha ciddî olabilir: görüntümüzü kendimiz sanmak ve hayatımızı taşıyan görünmez lütfu tanımamak. Bu hikâye bedene karşı bir küçümseme anlatmaz. Barlaam’ın yaşlı yüzü de bastonu kadar gerçekti. Fakat yüz, onun benliğinin merkezi olmaktan çıkmıştı. Aynada her gün kendisini seyretmeyen bu keşiş, muhtemelen kardeşlerinin yüzünü daha çok görmüştü. Kişi kendi suretine daha az hapsolduğunda başkasına daha fazla yer açabilir sanki. Manastır bunun uygulamalı örneğidir.
Kafataslarının Öğrettiği Eşitlik
Kemiklikte raflara dizilmiş kafataslarına bakınca dünyada büyük emek verdiğimiz yüz farklarının ne kadar kısa ömürlü olduğu açıkça görülür. Gençlik, güzellik, sınıf, makam, milliyet ve servet kemiğin sessizliğinde birbirinden ayırt edilemez hâle gelir. Bir zamanlar her biri ayrı bakışa, sese, yürüyüşe ve alışkanlığa sahip olan insanlar şimdi neredeyse aynı biçimin içinde görünür. Ayna farkları büyütürken kemiklik ortak sonu gösteriyor.
Fakat Hristiyan eşitliği kişileri birbirinin aynısı yapan bir anonimlik midir? Bence değil. Kafatasları bize benzer görünse de her keşişin adı, duası ve hikâyesi kardeşliğin hafızasında ayrı yer tutar; daha önemlisi her biri Tanrı tarafından adıyla bilinir. Ölüm, bedenin toplumsal görünmünü siler, fakat kişiyi ilahî hafızadan silemez. Bu nedenle kemiklikteki benzerlik, “Hiç kimsenin önemi yok” demez. “Hiç kimse dış görünüşü sayesinde diğerinden daha değerli değildir” der. Kutsal emanetler bu noktada kemikliğe üçüncü bir anlam katıyordu. Aynadaki yüz bize nasıl göründüğümüzü, kemiklik neye dönüşeceğimizi, kutsal emanetler ise Tanrı’nın lütfuyla neye çağrıldığımızı gösteriyordu. Aynı kemik, bir yerde faniliğin; başka bir yerde kutsallığın işareti olabiliyordu. Fark maddenin türünde değil, hayatın yönündeydi. Aziz Georgios’un manastırında asıl güzellik, yüzün kusursuzluğunda değil, sonuna kadar sadık kalmış bir hayatın ışığında beliriyordu.
Simonopetra Uçurumda Yeni Beytlehem
Sizler de diri taşlar gibi ruhsal bir ev olmak üzere inşa ediliyorsunuz
Birinci Petrus 2 5
Taşa Asılmış Manastır
Simonopetra uzaktan görüldüğünde mimarîden önce bir imkânsızlık duygusu uyandırır. Denizden yaklaşık üç yüz metre yükselen granit kayanın üzerine kurulmuş çok katlı gövde, uçuruma yerleşmekten çok ona tutunmuş gibidir. Doğu cephesindeki üst üste balkonlar ve katlar, aşağıdaki boşlukla ölçüldüğünde insan ölçeğini aşar.
Yine de karşımızdaki yapıyı bütünüyle Orta Çağ’dan kalmış tek parça bir mucize sanmak doğru olmaz. Simonopetra’nın bugünkü görünümü, yangınların, onarımların ve yeniden inşaların oluşturduğu bir bütündür. Özellikle 1891 yangınından sonra doğu kanadı ile ahşap balkonların önemli bölümü 1897 ile 1902 arasında yenilenmiştir.Mimarisinin olağanüstülüğü işte bu yenilenme ve kendini koruma mucizesinde saklı bana göre.
Misafir Salonundaki Dünyevi Yüz
Manastıra girer girmez İgumen tarafından misafir salonunda ağırlandık. Kahve ikram edilirken duvarlardaki azizlere ve vefat etmiş igumenlere ait resimlere bakıyordum. Aralarında bir gravür hemen dikkatimi çekti. Yüz, bir azizin ikonografik sükûnetinden çok dünyevî bir hükümdarın kararlılığıyla resmedilmişti; giyim kuşamı da o güne kadar gördüğüm hiçbir ruhani şahsiyetinkine benzemiyordu.
Kahveler bitip salondan ayrılma vakti geldiğinde hızla ayağa kalkıp gravüre yaklaştım. Altında okuduğum isim beni şaşırttı: Mihai Viteazul. İlk anda zihnimde onu “Mihail Vitaul” diye okudum ve bir Romen kralının azizlerle rahmetli igumenlerin arasında ne aradığını merak ettim. Hieromonk Makarios’a sorduğumda, bu kişinin Simonopetra’nın büyük destekçilerinden biri olduğunu, manastırın ağır bir dönemde ayakta kalmasına yardım ettiğini anlattı.
Gravürdeki kişi modern anlamda bir Romen kralı değil, 1593 ile 1601 arasında Eflak voyvodası olan Mihai Viteazul yani Cesur Mihail. 1580’de yıldırımın yol açtığı büyük yangından sonra igumen Evgenios yardım ararken Mihail yeniden inşa çalışmalarına önemli katkı sağlamış; 1599 tarihli bir belgeyle Bükreş’teki Mihail Vodă manastırını ve ona bağlı mülkleri Simonopetra’ya tahsis etmiştir. Salondaki gravürün yeri bu nedenle ikonografik değil hafızasaldı. Orada bir aziz olarak değil, bir koruyucu ve hayır sahibi olarak bulunuyordu.
Hieromonk Makarios’un sözlü anlatımında Mihai’nin Aynaroz manastırlarının Osmanlı idaresine ödemek zorunda kaldığı ağır vergilerin yükünü taşıdığı vurgusu öne çıkıyordu. Osmanlı döneminde Aynaroz, özel hukukî konumunu ve iç düzenini korurken vergi, borç ve mülkiyet baskılarıyla karşılaştı; Eflak ve Boğdan voyvodaları, Sırp ve Rus hükümdarlar, tüccarlar ve sıradan imanlılar farklı zamanlarda manastırların yardımına koştu. Kutsal Dağ’ın devamlılığı tek bir kahramanın değil, yüzyıllara yayılan bir dayanışmanın eseridir. Ama tabi Cesur Mihai ile Simona Petra manastırı arasında imana dayalı özel bir bağ olduğu açık.
Simonopetra’nın tarihi 1580, 1622 ve 1891’deki büyük yangınlarla anılır. En yıkıcı felaketlerden biri olan 1891 yangını fırında başlayıp doğu kanadını, merkez kiliseyi, kütüphaneyi, misafirhaneyi, igumenlik bölümlerini, şapelleri, hastaneyi ve hücreleri tahrip etmiş.Yüzlerce el yazması ile basma eser kül olmuş. Buna rağmen keşişler kutsal emanetleri, bazı belgeleri ve ibadet eşyalarını kurtarmayı başarmışlar. Bu tarih, manastırın korunmasını nasıl anlamamız gerektiğini değiştirir. Mucizeyi yalnız hiçbir felaketin meydana gelmemesi olarak düşünürsek Simonopetra’nın hikâyesini okuyamayız. İşte esas mucize burada bana göre : Buradaki mucize, manastırın hiç yanmaması değil, her yangından sonra yeniden ayağa kalkmasıdır. İlâhî inayet burada , yangına dönen keşişin cesaretinde, uzaktaki bir voyvodanın bağışında, taş taşıyan işçinin emeğinde ve külden sonra yeniden ilahi söyleyen kardeşliğin sadakatinde belirmiş. Bana göre büyük mucizedir.Manastırın en kıymetli emanetlerinden biri, kutsal mür taşıyan Mecdelli Meryem’in bozulmadan kaldığına inanılan sol elidir. Emanet en geç on yedinci yüzyıldan beri manastırdadır; sıcak ve güzel kokulu dur. Bu kutsal emaneti öptüğünüzde ısıyı hissedbilirsiniz. Kutsal emanetlerden sorumlu Hieromonk kutsal emanetin her koşulda 30 derecede ısısını koruduğunu söyledi. 1747’de Kuzey Afrikalı korsanlar tarafından fidye almak için kaçırılmış yaklaşık yirmi yıl sonra igumen Ioasaf’ın Trablus’ta fidye ödeyerek onu geri aldığı kaydedilir. Bu küçük ayrıntı bile Aynaroz’un yalnız dua sükûnetiyle değil, korsan saldırıları ve kayıp korkusuyla da yaşadığını gösterir
Kuralın İçindeki Yakınlık
Ziyaret ettiğimiz manastırlar arasında kuralların en belirgin ve tavizsiz hissedildiği yer Simonopetra’ydı. Saatler, mekânlara giriş, ibadet düzeni, sessizlik ve misafirlerin hareketleri açık sınırlarla belirlenmişti. Bunu “Aynaroz’un en katı manastırı” biçiminde nesnel bir sıralamaya dönüştürmek doğru olmaz; fakat bizim tecrübemizde disiplin burada daha görünürdü.
Buna rağmen hieromonkların gösterdiği yakınlık kurallarla çelişmiyordu. Tam tersine sıcaklık, belirsiz bir rahatlıktan değil, yerini bilen bir düzenden doğuyordu. Bizi dinlemeleri, sorularımıza sabırla cevap vermeleri ve tarihlerini cömertçe paylaşmaları, kuralın insanı uzaklaştırmak için kurulmadığını gösterdi. Kural sevgiyi azaltmıyor; onu dağınıklıktan koruyordu.
Simonun Mağarası
Manastırın görkeminden sonra kurucu Aziz Simon’un inziva mağarasını ziyaret etmek yolculuğun doğal doruğu oldu. Yedi katlı gövdenin, balkonların, kütüphanenin ve misafir salonunun ardından insanı bekleyen yer büyük bir salon değil, kayanın içindeki dar ve sade bir boşluktu. Bütün manastırın görünür tarihi, görünmeyen bu başlangıca dayanıyordu.
Gelenek, on üçüncü yüzyılda burada yaşayan Aziz Simon’un Mesih’in Doğuşu gecesinde karşıdaki kayanın üzerinde yıldız gibi bir ışık gördüğünü, Beytlehem mağarasını hatırlatan bir ilahî işaret aldığını ve o kayanın üzerine manastır kurmakla görevlendirildiğini anlatır. Bu nedenle Simonopetra’nın merkez kilisesi Mesih’in Doğuşu’na adanmış, manastır da Yeni Beytlehem adıyla anılmıştır. Mağarada dururken şunu düşündüm: Simonopetra’nın yedi katlı gövdesi, o küçücük yerde edilen bir duanın taşlaşmış hâliydi. Taş, önce bir münzeviyi saklamış; sonra bir kardeşliği taşımıştı. Yalnız kalmak için girilen mağara, sonunda yüzlerce insanın ortak hayatına kaynak olmuştu. Hakiki inziva insanı kardeşlerinden koparmıyor, onlara daha arınmış bir sevgiyle dönmesini sağlıyordu.
Aziz Pavlus’un “Her yönden sıkıştırılmışız ama ezilmiş değiliz; şaşkınız ama umutsuz değiliz” sözü Simonopetra’nın tarihine yakışır. Yangınlar sıkıştırmış, korsanlar tehdit etmiş, vergiler ve borçlar yormuş, uçurumun coğrafyası her onarımı zorlaştırmıştı. Buna rağmen dua kesilmemişti. Manastırın mucizevî niteliği, tarihin dışında korunmuş olmasında değil, tarihin bütün darbeleri içinde aynı dimdik ve her seferinde daha güçlü bir halde varolabilmesindendi.
Kutsal Dağdan Dönüş
Üç manastırdan ayrılırken yanımda üç güçlü görüntü taşıdım: Vatopedi’de saati vuran metal yeniçeri figürü, Ksenofontos’ta raflara dizilmiş kafatasları ve Simonopetra’da uçurumun üzerindeki büyük manastıra kaynak olan küçük mağara. Saat bana vaktin mülküm olmadığını, kemikler dış görünüşün son ölçü olamayacağını, mağara ise büyük ve kalıcı görünen şeylerin çoğu zaman gizli bir sadakatten doğduğunu öğretti.
Dünyaya döndüğümüzde aynalar, saatler ve ekranlar bizi yeniden bekliyordu. Kutsal Dağ’ın buna karşı önerdiği hayat, zamanı dua ile, bedeni ölçü ile, hafızayı cemaat ile ve taşı tevazu ile birleştirir. Keşişlerin birbirine benzeyen yüzleri, Yaşlı keşiş Barlaam’ın tanımadığı çehresi, Keşiş Spyridon’un kemikler arasındaki neşesi,Hieromonk Makarios’un koruduğu kitaplar ve Mihai Viteazul’un duvardaki gravürü aynı gerçeğin çevresinde buluşur: İnsan kendisini tek başına muhafaza edemez. Bizi taşıyan, bizden önce dua etmiş olanların ve bizden sonra aynı ilahiyi sürdüreceklerin oluşturduğu bağdır.
Bu nedenle Aynaroz’dan dönüş kesin bir ayrılış gibi gelmedi. Deniz araya girdi, kapılar kapandı, bileğimdeki saat ve cep telefonum yeniden üzerimde hükmünü kurdu; fakat manastırların ritmi içimde bir ölçü olarak kaldı. Belki insan Kutsal Dağ’dan tamamen dönmez. Oradan aldığı sessizlik, dünyanın gürültüsü içinde küçük bir mağara gibi içinde kalır. Asıl soru, Aynaroz’dan çıkıp çıkmadığımız değil, alıştığımız dünyaya aynı insan olarak dönüp dönemeyeceğimizdir. Ben aynı insan olarak dönmedim!
Mikhail SOYDAŞ
